Kodeks karny skarbowy nakłada na podatnika narażającego skarb państwa na uszczuplenie (uchylającego się od opodatkowania, nieujawniającego przedmiotu lub podstawy opodatkowania, nieskładającego deklaracji podatkowej) karę grzywny do 720 stawek dziennych albo karę pozbawienia wolności, a nawet obie kary łącznie.
 
Podatnikom, którzy nieumyślnie narazili skarb państwa na uszczuplenie przysługuje czynny żal. W praktyce skarbowej tak nazywane jest zawiadomienie organu podatkowego o popełnieniu czynu zabronionego, co uwalnia podatnika od odpowiedzialności karnej skarbowej – kary za przestępstwo lub wykroczenie skarbowe.
 
W prawie karnym czynny żal ma szersze pojęcia i dotyczy podjęcia wszelkich działań mających zapobiec skutkom przestępstwa. Musi je podjąć osoba, która swoim działaniem lub zaniechaniem doprowadziła do złamania prawa. Czynny żal wyłącza lub ogranicza odpowiedzialność karną sprawcy.
 

Procedura
O nieumyślnym popełnieniu czynu zabronionego kodeksem karnym skarbowym należy zawiadomić organ powołany do ścigania i ujawnić istotne okoliczności tego czynu (wskazać współsprawców, dokładnie opisać czyn zabroniony). Niezbędne jest przy tym złożenie deklaracji podatkowej natychmiast po zawiadomieniu (ale nie wcześniej) i uregulowanie w całości wymaganej należności w wyznaczonym terminie lub tuż po złożeniu czynnego żalu.
 
Organ podatkowy przed złożeniem zawiadomienia nie może posiadać udokumentowanej wiedzy na temat popełnionego czynu zabronionego. Tylko wówczas czynny żal będzie mógł mieć zastosowanie – będzie skuteczny.
 

Zawiadomienie
Czynny żal może mieć formę pisemną lub ustną. Zawiadomienie przekazane ustnie jest ważne tylko wówczas, gdy zostanie wpisane do protokołu. Formę pisemną można dostarczyć do urzędu skarbowego osobiście lub przesłać pocztą listem poleconym. W drugim przypadku na dowodzie nadania listu trzeba zaznaczyć, że zawiera zawiadomienie o popełnieniu czynu zabronionego.
 
Podanie przyczyny złamania prawa nie jest niezbędne. Co więcej, w świetle przepisów jest ono nieistotne. Nie ma także potrzeby wskazywania przepisu kodeksu karnego skarbowego, który został naruszony. Należy opisać czyn i jego istotne okoliczności. Urząd skarbowy o popełnieniu zabronionego czynu powinien dowiedzieć się z pisma zawierającego czynny żal.
 

Termin
Nie ma wyznaczonego terminu, w którym należy złożyć czynny żal. Można to zrobić w każdym momencie, pod warunkiem, że organ podatkowy nie ma wiedzy na temat popełnionego czynu zabronionego i nie rozpoczął czynności zmierzających do ukarania podatnika. Prawo do czynnego żalu nie wygasa, gdy urząd skarbowy dowiedział się o czynie zabronionym z informacji podatkowej przesłanej przez płatników. Informacja taką są PIT-8C i PIT-11. Są one wystawiane kilka miesięcy przed upływem terminu uiszczenia podatku. Nie stanowią udokumentowanej wiadomości o popełnieniu przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego.
 

Kara
Kara jest uzależniona od tego, czy popełniony przez podatnika czyn stanowi wykroczenie czy przestępstwo skarbowe.
 
Wykroczenie skarbowe jest wówczas, gdy kwota uszczuplonej lub narażonej na uszczuplenie należności lub wartość przedmiotu czynu nie przekracza pięciokrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia w czasie jego popełnienia. W 2010 roku jest to 6585 zł. Grozi za to kara grzywny w wysokości od jednej dziesiątej do dwudziestokrotności minimalnego wynagrodzenia. Za wykroczenie można na podatnika nałożyć także mandat, jego wartość nie może jednak przekroczyć dwukrotności minimalnego wynagrodzenia.
 
Przestępstwo skarbowe karane jest surowiej, wysokość grzywny jest wyższa i grozi za nie także kara ograniczenia lub pozbawienia wolności.
 

Bez prawa do czynnego żalu
Prawa do skorzystania z czynnego żalu nie ma podatnik, który przewodził wykonaniu czynu zabronionego lub nakazał to innej osobie lub ją nakłaniał do tego, zorganizował grupę, która miała popełnić wykroczenie lub przestępstwo skarbowe (prawo powstaje, gdy czynny żal złożyli wszyscy członkowie grupy).
 
 
Stan na dzień: 27 maja 2010 roku
Podstawa prawna: Ustawa z 10 września 1999 r. Kodeks karny skarbowy (Dz.U. z 2007 r. nr 111, poz. 766)

Autor: J. Piętowska